Σεπτέμβριος: Μήνας Ευαισθητοποίησης για τον Καρκίνο των Ωοθηκών

Ο Σεπτέμβριος είναι διεθνώς αφιερωμένος στην ευαισθητοποίηση και την ενημέρωση για τον καρκίνο των ωοθηκών, μία από τις πλέον σοβαρές γυναικολογικές κακοήθειες.

Με αφορμή τον μήνα αυτό, ο Γυναικολόγος Ογκολόγος και Υπεύθυνος του τμήματος Γυναικολογικής Ογκολογίας στο ΙΑΣΩ Θεσσαλίας, κ. Χρήστος Κοτανίδης, ρίχνει φως στις πραγματικές διαστάσεις της νόσου, αποδομεί μύθους και μεταφέρει το πιο κρίσιμο μήνυμα: η γνώση και η εγρήγορση είναι η ισχυρότερη ασπίδα κάθε γυναίκας.

Γιατί ο καρκίνος των ωοθηκών θεωρείται μία από τις πιο ιδιαίτερες μορφές γυναικολογικού καρκίνου και πόσο συχνός είναι στις γυναίκες σήμερα;

Ο καρκίνος των ωοθηκών είναι ένας ιδιαίτερος γυναικολογικός καρκίνος, γιατί συχνά δεν δίνει χαρακτηριστικά συμπτώματα στα αρχικά του στάδια. Τα συμπτώματα μπορεί να είναι ήπια και να αποδίδονται εύκολα σε γαστρεντερικές διαταραχές ή σε άλλες συνηθισμένες καταστάσεις. Έτσι, σε αρκετές γυναίκες η διάγνωση γίνεται όταν η νόσος έχει ήδη επεκταθεί σε άλλα όργανα της κοιλιάς.

Παράλληλα, δεν μιλάμε για μία μόνο νόσο. Υπάρχουν διαφορετικοί ιστολογικοί και μοριακοί τύποι καρκίνου των ωοθηκών και η σύγχρονη αντιμετώπιση βασίζεται όλο και περισσότερο στη βιολογία του συγκεκριμένου όγκου. Από πλευράς συχνότητας, στην Ελλάδα έχουμε περίπου 1.100–1.200 νέα περιστατικά τον χρόνο, ενώ στην Ευρώπη ο αριθμός ανέρχεται σε περίπου 70.000 νέα περιστατικά ετησίως. Επομένως, μπορεί να μην είναι ο συχνότερος γυναικολογικός καρκίνος, είναι όμως μια ιδιαίτερα σημαντική νόσος, κυρίως επειδή η έγκαιρη διάγνωσή της παραμένει δύσκολη και επειδή απαιτεί εξειδικευμένη, πολυπαραγοντική αντιμετώπιση.

Τα αρχικά συμπτώματα είναι συχνά ασαφή, με αποτέλεσμα η διάγνωση να καθυστερεί. Ποια είναι αυτά τα αδιόρατα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοήσει μια γυναίκα;

Το σημαντικό είναι να γνωρίζουμε ότι ο καρκίνος των ωοθηκών δεν έχει ένα μοναδικό, χαρακτηριστικό σύμπτωμα. Αυτό που πρέπει να μας προβληματίσει είναι κυρίως μια καινούργια και επίμονη αλλαγή. Τα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν επίμονο φούσκωμα ή αύξηση της περιμέτρου της κοιλιάς, πόνο ή  αίσθημα βάρους στην κοιλιά και την πύελο, καθώς γρήγορο κορεσμό ή δυσκολία στο φαγητό. Άλλα συμπτώματα είναι η δυσκοιλιότητα, η έντονη και γρήγορη κόπωση. Κανένα από αυτά τα συμπτώματα από μόνο του δεν σημαίνει ότι υπάρχει καρκίνος. Άρα, το μήνυμα δεν είναι να ανησυχούμε π.χ. για κάθε φούσκωμα. Είναι να μην αγνοούμε ένα σύμπτωμα που επιμένει ή επανέρχεται και δεν έχει μια προφανή εξήγηση.

Υπάρχει μια συχνή σύγχυση γύρω από το τεστ Παπανικολάου. Μπορεί το Τεστ Παπ να ανιχνεύσει τον καρκίνο των ωοθηκών ή πρόκειται για έναν επικίνδυνο μύθο;

Όχι. Αυτό είναι ένας μύθος που χρειάζεται να ξεκαθαρίσουμε. Το Τεστ Παπανικολάου είναι εξέταση που αφορά κυρίως την πρόληψη και την έγκαιρη διάγνωση προκαρκινικών αλλοιώσεων και καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Δεν αποτελεί εξέταση για τον καρκίνο των ωοθηκών. Επομένως, μια γυναίκα μπορεί να κάνει κανονικά τον γυναικολογικό προληπτικό της έλεγχο και το Τεστ Παπ, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχει ελεγχθεί για καρκίνο των ωοθηκών. Αυτό είναι πολύ σημαντικό να το γνωρίζουν οι γυναίκες, γιατί ο προληπτικός έλεγχος για τον τράχηλο και η διερεύνηση για τον καρκίνο των ωοθηκών είναι δύο διαφορετικά πράγματα.

Ποια είναι η ενδεδειγμένη εξέταση προληπτικού ελέγχου και σε ποια ηλικία πρέπει να ξεκινάει;

Εδώ χρειάζεται να είμαστε απόλυτα ξεκάθαροι: σήμερα δεν υπάρχει ένα καθιερωμένο πρόγραμμα προληπτικού ελέγχου για τον καρκίνο των ωοθηκών στον γενικό πληθυσμό ασυμπτωματικών γυναικών. Δεν έχουμε, δηλαδή, μια εξέταση αντίστοιχη με τη μαστογραφία, την οποία να συστήνουμε σε όλες τις γυναίκες από μια συγκεκριμένη ηλικία. Ούτε το διακολπικό υπερηχογράφημα ούτε το CA-125 έχουν αποδειχθεί ότι μειώνουν τη θνητότητα από τον καρκίνο των ωοθηκών όταν χρησιμοποιούνται ως screening στον γενικό πληθυσμό. Για τον λόγο αυτό, οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες δεν συστήνουν routine screening στις γυναίκες μέσου κινδύνου. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο υπέρηχος ή το CA-125 δεν είναι χρήσιμα. Όταν υπάρχει σύμπτωμα ή ύποπτο κλινικό εύρημα, χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο της διαγνωστικής διερεύνησης. Διαφορετική είναι η περίπτωση των γυναικών με αυξημένο κληρονομικό κίνδυνο, όπου απαιτείται εξατομικευμένη παρακολούθηση και συζήτηση των διαθέσιμων στρατηγικών πρόληψης και μείωσης του κινδύνου.

Υπάρχει κληρονομικότητα στον καρκίνο των ωοθηκών; Πότε πρέπει μια γυναίκα να κάνει γονιδιακό έλεγχο;

Ναι. Ένα σημαντικό ποσοστό των καρκίνων των ωοθηκών συνδέεται με κληρονομικές γονιδιακές μεταλλάξεις, με πιο γνωστές τις μεταλλάξεις στα BRCA1 και BRCA2. Υπάρχουν όμως και άλλα γονίδια που μπορεί να εμπλέκονται, όπως γονίδια που σχετίζονται με το σύνδρομο Lynch. Το σημαντικό είναι ότι η απουσία οικογενειακού ιστορικού δεν αποκλείει την ύπαρξη μιας κληρονομικής μετάλλαξης. Για αυτό οι σύγχρονες οδηγίες ESGO και ESMO συστήνουν γονιδιακό έλεγχο για BRCA1 και BRCA2 σε όλες τις γυναίκες με υψηλού βαθμού μη βλεννώδη επιθηλιακό καρκίνο των ωοθηκών, ανεξάρτητα από το στάδιο της νόσου. Παράλληλα, ανάλογα με την ιστολογική κατηγοριοποίηση της νόσου, μπορεί να χρειάζονται και άλλοι μοριακοί έλεγχοι.

Για μια γυναίκα που δεν έχει διαγνωστεί με καρκίνο, η ανάγκη για γενετικό έλεγχο αξιολογείται με βάση το προσωπικό και οικογενειακό ιστορικό. Ιδιαίτερη σημασία έχει ένα οικογενειακό ιστορικό καρκίνου ωοθηκών, μαστού, παγκρέατος ή καρκίνου του προστάτη.

Ο γονιδιακός έλεγχος, επομένως, δεν είναι απλώς ένα «τεστ DNA». Πρέπει να εντάσσεται σε σωστή γενετική συμβουλευτική, ώστε το αποτέλεσμα να αξιοποιείται σωστά τόσο για την ίδια τη γυναίκα όσο και για την οικογένειά της.

Ποιες είναι οι νέες θεραπευτικές επιλογές και τι νεότερο υπάρχει σήμερα στη μάχη κατά της νόσου;

Η μεγάλη αλλαγή των τελευταίων ετών είναι ότι πλέον δεν αντιμετωπίζουμε όλες τις ασθενείς με τον ίδιο τρόπο. Η θεραπεία εξατομικεύεται με βάση το στάδιο, την ιστολογική μορφή, τη δυνατότητα πλήρους χειρουργικής κυτταρομείωσης και, πολύ σημαντικά, τα μοριακά χαρακτηριστικά του όγκου.

Η χειρουργική εξακολουθεί να αποτελεί βασικό πυλώνα της θεραπείας. Στις προχωρημένες νόσους, στόχος είναι, όταν είναι εφικτό και ασφαλές, να αφαιρεθεί όλη η ορατή νόσος. Σε ορισμένες ασθενείς προηγείται συστηματική χημειοθεραπεία και στη συνέχεια πραγματοποιείται το χειρουργείο. Η πλατινούχος χημειοθεραπεία παραμένει βασικό μέρος της αρχικής θεραπείας, όμως σήμερα έχουμε στη διάθεσή μας σημαντικά περισσότερες επιλογές για τη θεραπεία συντήρησης και για την υποτροπιάζουσα νόσο.
Ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο έχουν οι PARP inhibitors, κυρίως στις ασθενείς με μεταλλάξεις BRCA1/2 και, σε συγκεκριμένα θεραπευτικά πλαίσια, σε ασθενείς με ανεπάρκεια του μηχανισμού ομόλογου ανασυνδυασμού, το λεγόμενο HRD. Παράλληλα, σε κατάλληλες ασθενείς χρησιμοποιούνται anti-angiogenic θεραπείες, όπως η bevacizumab.

Ένα πολύ ενδιαφέρον νεότερο πεδίο είναι τα antibody-drug conjugates, τα λεγόμενα ADCs. Πρόκειται ουσιαστικά για «έξυπνα» φάρμακα που χρησιμοποιούν ένα αντίσωμα για να αναγνωρίσουν έναν συγκεκριμένο στόχο πάνω στο καρκινικό κύτταρο και να μεταφέρουν εκεί ένα ισχυρό κυτταροτοξικό φορτίο. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα στον καρκίνο των ωοθηκών είναι το mirvetuximab soravtansine, γνωστό ως Elahere. Στοχεύει τον folate receptor alpha, ή FRα, έναν υποδοχέα που εκφράζεται σε σημαντικό ποσοστό των επιθηλιακών καρκίνων των ωοθηκών.

Το σημαντικό εδώ είναι ότι δεν αρκεί να πούμε «έχουμε ένα καινούργιο φάρμακο». Πρέπει πρώτα να γνωρίζουμε εάν ο όγκος της συγκεκριμένης ασθενούς είναι FRα-θετικός, μέσω του κατάλληλου βιοδείκτη. Το Elahere έχει ένδειξη σε ασθενείς με FRα-θετικό, platinum-resistant επιθηλιακό καρκίνο των ωοθηκών, μετά από προηγούμενες συστηματικές θεραπείες.

Αυτό είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα του πώς αλλάζει η ογκολογία: δεν θεραπεύουμε πλέον μόνο «τον καρκίνο των ωοθηκών», αλλά προσπαθούμε να αναγνωρίσουμε ποιον ακριβώς βιολογικό στόχο έχει ο όγκος της κάθε ασθενούς και να επιλέξουμε τη θεραπεία που ταιριάζει σε αυτόν τον στόχο. Επομένως, το σημαντικότερο νέο στοιχείο δεν είναι ένα μόνο καινούργιο φάρμακο. Είναι η μετάβαση σε μια πιο εξατομικευμένη, μοριακά καθοδηγούμενη θεραπεία, όπου η ιστολογία, το BRCA, το HRD, η έκφραση του FRα και άλλοι βιοδείκτες μπορούν να επηρεάσουν τη θεραπευτική στρατηγική.

Με αφορμή τον Μήνα Ευαισθητοποίησης, ποιο είναι το κυριότερο μήνυμα που θέλετε να φτάσει σε κάθε γυναίκα που διαβάζει αυτή τη συνέντευξη;

Το πρώτο μήνυμα είναι να γνωρίζουμε το σώμα μας και να μην αγνοούμε επίμονες αλλαγές. Ένα φούσκωμα, ένας κοιλιακός πόνος ή μια αλλαγή στις συνήθειες του εντέρου συνήθως δεν σημαίνουν καρκίνο. Όταν όμως είναι καινούργια, επιμένουν ή επανέρχονται, αξίζει να αξιολογούνται από τον γιατρό.

Το δεύτερο είναι να γνωρίζουμε το οικογενειακό μας ιστορικό. Η κληρονομικότητα παίζει σημαντικό ρόλο σε ένα μέρος των καρκίνων των ωοθηκών και σήμερα διαθέτουμε τη δυνατότητα γενετικού ελέγχου και εξατομικευμένης πρόληψης για τις γυναίκες που βρίσκονται σε αυξημένο κίνδυνο.

Και το τρίτο, ίσως το σημαντικότερο, είναι ότι η διάγνωση καρκίνου των ωοθηκών δεν σημαίνει ότι σταματούν οι επιλογές. Η χειρουργική, η συστηματική θεραπεία, οι θεραπείες συντήρησης και η μοριακή στόχευση έχουν εξελιχθεί σημαντικά.

Σήμερα έχουμε πολύ περισσότερες δυνατότητες να κατανοήσουμε τη συγκεκριμένη νόσο κάθε γυναίκας και να προσαρμόσουμε τη θεραπεία στα χαρακτηριστικά της.

Το μήνυμα, λοιπόν, είναι: ενημέρωση χωρίς φόβο, εγρήγορση χωρίς πανικό και, όταν υπάρχει λόγος, έγκαιρη αξιολόγηση από εξειδικευμένη ομάδα.

Ευχαριστούμε θερμά τον Γυναικολόγο Ογκολόγο, κ. Χρήστο Κοτανίδη για τις πολύτιμες πληροφορίες που μοιράστηκε μαζί μας.

Ο κ. Χρήστος Κοτανίδης είναι Μαιευτήρας Γυναικολόγος, με εξειδίκευση στη Γυναικολογική Ογκολογία, τη Χειρουργική Μαστού και τη Ρομποτική και Λαπαροσκοπική Χειρουργική. Είναι Διευθυντής του Τμήματος Γυναικολογικής Ογκολογίας του ΙΑΣΩ Θεσσαλίας και Visitor Surgeon στο Κlinikum Frankfurt Oder της Γερμανίας.

Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφθείτε την ιστοσελίδα ckotanidis.gr ή καλέστε στο 241 053 8988.

Μπορείτε επίσης να ακολουθήσετε τον κ. Χρήστο Κοτανίδη σε Facebook, Instagram, TikTok & Youtube.